Yazı Detayı
09 Ekim 2016 - Pazar 12:30
 
İSTİHSAN NEDİR?
Prof. Dr. Osman ESKİCİOĞLU
 
 
 
 

RAMAZAN ENSAR ERMİŞ KARDEŞİMİZ SORUYOR

 

Ben fıkha da meyilli olarak soruyorum istihsan nedir birkaç örnek ile açıklar mısınız Hafi kıyası bırakıp celi kıyasa rücu etmek mi?

 

İmam Azam Ebu Hanife'nin istihsan ile içtihatları var mıdır? Hocam genel kuraldan sıyrılıp özel bir delil ile mi istihsan yaparız mesela yırtıcı kuşların atığı meselesi ile ilgili…

 

 

CEVAP

 

Ramazan Bey size çok teşekkür ediyorum ve hemen soruna geçeyim. Hayatı anlamadan istihsanı anlayamayız. Hayat azimet-ruhsat bileşkesidir. Yani hayat normal-anormal, barış-savaş, sağlık-hastalık, iyilik-kötülük, fayda-zarar gibi zıtların bileşimidir. Hayatta olumlu olanlar yaşanır, olumsuzlar ve menfiler atılırsa insanlar huzurlu ve mutlu olurlar. Anormal bir ortamda normal kanunlar uygulanmaz. Mesela İslam’da seferi kişi ile mukim kişi farklı kabul edilmiş, seferi-yolcu-turist olan kişiye 4 rekâtlı namazlar 2 ye indirilerek kolaylık sağlanmıştır.

 

 

 

İstihsan yöntemini çokça kullanan İmam Malik, “iştahsan ilmin onda dokuzudur”, demiştir. (Muhammed Ebu Zehra, İslam Hukuku Metodolojisi – Fıkıh usulü, s, 226) İstihsan, müçtehidin daha kuvvetli gördüğü bir husustan dolayı bir meselede benzerlerinin hükmünden başka bir hükme yönelmektir. İstihsanın esası hükmün külli bir kaideye aykırı düşmesidir.

 

 

Mesela her namaz vaktinde kılınır. Bu külli bir kuraldır ama yolcu kişi mesela otobüs durmuyor, uyandırma ve sabah oldu diye yolculara haber verilmiyorsa kişi sabah namazının kaçmasından korkuyorsa o kişi otobüse binmeden yatsı namazı vaktinde sabah namazını kılar ve otobüsüne biner.

 

 

Böyle yapmak en güzeldir; çünkü başka çıkar yol yoktur. İstihsan usulcülere göre akla gelen ilk çözümü terk ederek haklı bir gerekçeden dolayı (nas, icma, zaruret, gizli kıyas, örf ve maslahat gibi) ilk bakışta gizli kalan başka bir çözüme (kıyası hafi) gitmektir. Yani zahiren kıyası bırakıp insanların ihtiyacına daha uygun olanı almaktır. Başka bir ifade ile “kolaylık için güç olanı terketmek, herkesin müptela olduğu şeylerde –bir şeri müsaadeye mebni- kolaylık tarafını arayıp ona yapışmaktır.

 

 

 

Fıkıhta ise celi kıyasa mukabil ve muarız olan herhangi bir delildir ve kıyası hafiden daha geneldir. İstihsanın gerekçesine “vechül istihsan” denir ve bu açıdan şu kısımlara ayrılır:

 

1-Nas sebebiyle istihsan, selem akdinin caiz olması gibi.

 

2- İcma sebebiyle istihsan, hamama girmenin cevazı gibi.

 

 3- Örf sebebiyle istihsan, menkul malların vakfının caiz olması gibi.

 

 4-Zaruret ve ihtiyaç sebebiyle istihsan, kuyuların temizliği ile ilgili konularda olduğu gibi.

 

 5- Maslahat sebebiyle istihsan, sonraları Haşimoğullarına zekât ve imamlara ücret verilebileceğine hüküm verilmesi gibi.

 

 

İstihsan kavramının hukuk metodolojisinde önemli bir yere sahip olan “nitikadi metot” olması ve özellikle hukukun “mantıki sıhhatinin kontrolü” gibi işlevleri yanında “hakkaniyet”, “hüsniniyet”, “hakkın suiistimal edilmemesi” ve “kolaylık” gibi hukuk ilke ve kavramlarının yoğun biçimde uygulanmasına imkân veren zengin bir içeriğe sahip olduğu da söylenir.

 

 

 

İstihsan sözlükte “güzel saymak, bir şeyi güzel görmek anlamlarına gelen istihsan, fıkıh usulünde müçtehidin daha kuvvetli gördüğü bir delil veya bir husustan dolayı, bir meselede benzerlerine verdiği hükümden vazgeçip başka bir hüküm vermesidir. Bazen bir mesele nasların genel çerçevesine veya mezhepte yerleşmiş genel bir kuralın kapsamına girmekle birlikte, buna göre hüküm vermeyi engelleyen başka bir gerekçe veya delil bulunur. İşte Müctehidin bu ikinci delile dayanarak, genel kaideye göre hüküm vermekten vazgeçip, ikinci delile göre hüküm vermesine istihsan denir. Bu yolla sabit olan hükme, kıyasa aykırı olarak sabit olmuş hüküm denir.

 

 

 

Yukarıda da geçtiği üzere müçtehidin kıyasa göre veya genel kurala uygun olarak hüküm vermekten vazgeçip başka bir hüküm vermesinin dayanağını teşkil eden delile veçhül istihsan denir. İstihsan dayanağı bakımından genel olarak ikiye ayrılır:

 

 

Kapalı kıyas sebebiyle istihsan, şeri bir delil sebebiyle istihsan. Kapalı kıyas sebebiyle istihsan, hakkında biriyle çatışan ve biri açık diğeri kapalı iki kıyas imkânı bulunan meselede gerçekleşir. Bir konuda ilk bakışta akla bir hüküm gelir; ancak bu konuda tesir bakımından daha kuvvetli gizli bir kıyas daha mevcuttur. İşte bu gizli kıyasa göre hüküm vermeye istihsan denir.

 

 

Bu şekilde istihsan yoluyla verilen hüküm, daha kuvvetli olmakla birlikte benzeri her mesele için geçerli değildir. Mesela vakfedilen bir mal, ilk bakışta satım akdine benzemektedir. Buna göre kişi irtifak haklarını kendinde bırakarak satış yapabilir. Ancak vakıf malları menfaatlerinden istifade edilmek amacıyla vakfedilirler.

 

 

 

Bu yönüyle de kiraya benzerler. Hâlbuki kira akdinde irtifak hakları olmadan istifade etmek mümkün olmadığı için bu hakların istisna edilerek kiralama caiz değildir. İşte vakfın ilk bakışta benzediği satım akdine göre hüküm vermeyip kira kıyaslanarak irtifak haklarının istisnasının caiz olmayacağına hükmetmek böyle istihsandır. Şeri bir delil sebebiyle istihsanda kıyasın illeti ile şeri bir delil arasında çelişki vardır. Kıyas göre verilecek hüküm, nas, icma, örf ve maslahat gibi bir delile aykırı düşmektedir. Müçtehit bu delili esas alarak kıyası terk eder. Mesela kural olarak mevcut olmayanın satımı caiz değildir. Ancak mevcut olmayanın satımı anlamına gelen selam akdi hadis ile istisna edilmiştir. İşte bu hadis sebebiyle kaideye muhalif olarak selem akdi caiz görülür.

 

 

 

İstihsan İslam hukukunun esnek yapısını gösteren önemli bir metottur. İstihsan İslam hukukçularının kaide ve şekli şartlara boğulup kalmadan gerektiğinde genel kuralı terk etmeyi haklı kılacak yeni kaideler üretebildiklerinin, böylece hukuk kuralları ile hayat ve ihtiyaçlar arasında uyum sağlamaya çalıştıklarının açık bir göstergesidir.

 
 
 
Etiketler: İSTİHSAN, NEDİR?,
Yorumlar
Ulusal Gazeteler
Alıntı Yazarlar
Anketler
Yeni haber sitemizi nasıl buldunuz ?
Özlü Sözler
Dünyada bir garip veya bir yolcuymuş gibi yaşa


Hz. Muhammed
Bir Hadis
İslâm, güzel ahlâktır.


MEVLANA (R.A)
Arşiv
Modül 1

Bu modül kullanıcı tarafından yönetilir, ister kod girilir ister iframe ile içerik çekilir. Toplamda kullanıcı 5 modül ekleme hakkına sahiptir, bu modül dahil tüm sağdaki modüller manuel olarak sıralanabilir.

,